İslam Düşüncesinde Temel İnançlar

Müslümanların inanç esasları itibarıyla bulundukları yeri bilmeleri doğruya isabet etmekte büyük bir önem arz eder. Bilindiği gibi İslam ilimleri Resulullah’ın vefatından yaklaşık bir asır sonra inşa edilmeye başlanmıştır. Resulullah hayatta iken vahiy süreci devam ettiğinden Müslümanların inanç ve davranışlara ilişkin sorunları ya gelen vahiylerle ya da Resulullah’ın açıklamalarıyla çözülmekte idi. Ancak onun vefatından sonra inanç, ibadet konularında ve şeriat yani siyaset, hukuk, ticaret, ekonomi gibi dünyevi meselelerde sahabe nesli Kur’ân’a, Sahih Sünnet’e ve içtihada başvurarak sorunlarını çözmüşlerdi.

Sahabe neslinin de vefatından sonra Müslümanlar arasında İslam ilimlerini inşa ve tedvin etme faaliyeti başladı. Hicri ikinci asırda başlayan bu ilmî faaliyet başlıca iki anlayışı benimseyen âlimler vasıtasıyla yürütüldü. Bunlardan birincisi taklitçiliği esas almıştır. Bunlara göre din ve şeriata ilişkin meseleler Resulullah’ı taklit etmekle ve ona nispet edilen hadis rivayetleri dikkate almakla çözülebilir, kısaca din ve şeriat taklide dayanır. Ortaya çıkan ikinci anlayış ise din ve şeriata ilişkin meselelerin Kur’ân-ı Kerîm’i, Sahih Sünnet’i ve akıl yürüterek içtihat etmekle çözülebileceği görüşünü benimsemiştir.

Birinci grubu Selefiyye, Ehl-i Sünnet, Eseriyye gibi adlar verilen Ehl-i Hadis, İbâdıyye/Havaric ve Şia âlimleri temsil etmiştir. İkinci grubu ise Ehl-i Rey denilen âlimler temsil etmiştir ki bunlara da Mürcie, Cehmiyye, Mutezile gibi farklı adlar verilmiştir.

Müslüman olan Türklerin genellikle görüşlerini benimsediği âlimler Cehmiyye ve Mürcie mezheplerine mensup olanlardır ki bunların başında da Büyük Müçtehit Ebû Hanîfe gelir. İmam Ebû Hanîfe ile İmam Mâtürîdî’nin görüşleri ve mezhebi öğrencileri vasıtasıyla Türkler arasında benimsenmiş ve yayılmıştır.

Ancak hadis rivayetlerinin çoğunlukla Türk âlimler tarafından derlenip altı kitapta toplandıktan sonra Ebû Hanîfe’nin mezhebine mensup âlimler de Ehl-i Hadis’in mezhebi olan Ehl-i Sünnet’in görüşlerini benimsemiş ve içtihatçı anlayış terk edip taklitçi anlayışın etkisi altına girmiştir ki bu yaklaşık on asır boyunca devam etmiş ve günümüze kadar gelmiştir. Hanefî-Mâtürîdî olduğunu söyleyen günümüz Müslümanlarının bulunduğu konumun kısa bir özeti budur.