İlk Matem’den Matemsiz Günlere: 10 Kasım ve Düşündürdükleri

Bugün 10 Kasım. Atatürk’ün vefatının 88. yıl dönümü. Türk evladının bildiği gibi, her 10 Kasım saat 9.05’te, Türkiye’de hayat durur, herkes, nerede olursa olsun saygı duruşuna geçer ve sonrasında bir dizi anma törenleri düzenlenirdi. 1939’dan 1960 yılına kadar bu törenler bir matem havası içinde geçerdi. Öyle ki, eğlence yerleri kapanır, herkesin bu törenlere katılmaları istenirdi. Bu duyarlılık, ilk, orta ve liselerde ayrı bir heyecanla yaşanır, yapılan törenlerde günün anlam ve önemini anlatan konuşmalar yapılır, şiirler okunurdu.

Ancak bu matemli anma programları, 27 Mayıs 1960 askerî darbesinden sonra Millî Birlik Komitesinin talimatıyla fiilî olarak matem havasından çıkarılarak daha “anma ve anlamaya” yönelik tören, konferans, panel, sergi gibi etkinlikler şeklinde anılmaya devam edilmiştir. 10-16 Kasım tarihleri arasında bir hafta devam eden bu etkinlikler haftasına da Atatürk Haftası denilmiştir. 1988 yılına gelindiğinde dönemin başbakanı Turgut Özal, resmî yas uygulamasını kaldırmış ve böylece, 10 Kasım’larda Atatürk’ün matemden daha çok fikir ve inkılaplarının yanı sıra özellikle Atatürk’ün çağdaş medeniyet seviyesinin üzerine çıkma ülküsünün etraflıca anlatılmasını/değerlendirilmesini amaçlamıştır.

Gerçek şu ki, 10 Kasım 1938’de Atatürk’ün vefat haberi bütün yurtta büyük üzüntü yaratmıştı. Özellikle İstanbul halkı, Dolmabahçe Sarayı’na akın etmişti. Bir hafta geçmesine rağmen 17 Kasım’da o kadar izdiham olmuştu ki, 11 vatandaş hayatını kaybetmiş, 40’tan fazla kişi de yaralanmıştı. Devrin gazetelerinin yazdığına göre heyecan, yas ve üzüntü üst seviyedeydi. Nasıl olmasın ki, Türkiye kurucu liderini kaybetmişti. Çoğu kişi inanmak istemiyordu. 11 Kasım’da İstanbul Üniversitesinde yapılan törende öğrencilerin yaptıkları konuşmalara bakıldığında bunu anlamak mümkündü. Mesela bir öğrenci ağlayarak şu sözleri söylüyordu:

“Boğuluyorum. Ölen Atatürk, bizim idealimiz olan Atatürk değildir. O ölemez.”

Aslında bu söyleyiş, Atatürk’ün ölümünü kabullenmek istemeyen bir kalbin dışa vurumuydu. Ne var ki, ölüm gerçekti. Atatürk de her fani gibi ölmüştü. Ona göre de insanın bedeni, varlığı o kadar önemli değildi. Nitekim, 1926’da İzmir Suikast girişimi sonrasında söylediği şu sözleri bu ilahi gerçeğe teslimiyetinin nişanesiydi: “Benim naçiz vücudum elbet bir gün toprak olacaktır. Ancak, Türkiye Cumhuriyeti ilelebet payidar kalacaktır.”

Anlaşılan o ki, Atatürk için insan bedeni değil fikirler önemliydi; kalıcı olan da buydu. Atatürk’e göre, Türkiye’de siyasi, toplumsal, kültürel ve ekonomik anlamda radikal değişiklikleri içerecek şekilde çağdaş ve medeni bir toplum inşa etmek daha hayati öneme sahipti. Atatürk bu hedefe Türk inkılabı adını vermişti. Bugün modernleşme adını verdiğimiz bu köklü değişim arzusu bir medeniyet değişimini ifade etmekteydi. Hiç şüphesiz bu medeniyet Avrupa medeniyeti idi. Öyle ki, hür bir vatanda yaşayabilmek için Türklerin güçlü olması gerekiyor ve bunu gerçekleştirmek için de güçlü olanı temsil eden Avrupa medeniyet değer ve uygulamalarını Türkiye’de hayata geçirmek elzemdi. Bu hususu Atatürk bir hayat-memat meselesi olarak görmüştü. Nitekim, 24 Ağustos 1925’te Kastamonu’da yaptığı bir konuşmada “Medeniyet öyle kuvvetli bir ateştir ki, ona bigâne olanları yakar ve mahveder.” diyerek bu medeniyet değişiminin mutlak anlamda hayatiliğine vurgu yapmıştı.

Ancak Atatürk’ün çağdaşlık/medeniyet anlayışı statik değildir; sürekli değişme/gelişme ve yenilenmeyi öngörmektedir. Bunu da inkılapçılık ile ifade etmiş ve bu yüzdendir ki, kendi reform hareketlerine “Türk İnkılabı” adını vermiştir. Cumhuriyet’in 10. yılında yaptığı konuşmada, o ana kadar yapılanları yeterli görmemiş ve daha fazla çalışılması gerektiğini söyledikten sonra yeni şu üç ana hedefi ortaya koymuştur:

• Türk vatanını dünyanın en mamur ve medeni memleketler seviyesine çıkarmak
• Türk milletini en geniş refah araç ve kaynaklarına sahip kılmak
• Türk millî kültürünü çağdaş medeniyet seviyesine çıkarmak.

Atatürk’e göre bu hedeflere ulaşmanın tek yolu vardı. O da geçmiş yüzyılların gevşetici zihniyetine değil, çağın sürat ve hareket anlayışına göre çalışmaktı (Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri, II, 1997, s. 318). Sözün kısası, çağdaşlık, tarihin belli anlarındaki formlara bağlı kalmak değil, çağın gereklerine uygun hareket ederek ülkenin gelişmesine, kalkınmasına çalışmaktır.

Bu işin o kadar kolay olmadığını Cumhuriyet’in ilanından sonra geçen 100 yıl bize göstermektedir. Evet, bugünkü Türkiye, 1920’lerin 1930’ların Türkiye’si değildir, birçok alanda ilerleme ve gelişme kaydetmiştir. Ancak, Türkiye’de Cumhuriyet ile birlikte kurulmak istenen homojen modern toplum ideali, çok partili hayata geçtikten bugüne kadar farklı ideolojilerin varlığı, farklı yaşam tarzı istekleri, Türkiye’de homojen toplum idealini törpülemiş, onun yerine farklılıkları normal gören daha demokratik toplum arzusu ortaya çıkmıştır.

Kanaatim odur ki, bu demokratik arzunun tecellisi için tek bir yol vardır: Ortak bir gelecek için farklılıklarımızı bir zenginlik kabul eden, bilgi, liyakat ve tecrübeye öncelik veren bütün çağdaş ve geleneksel/millî değerlere sahip çıkan/bunu normal gören bir ortak zihniyeti inşa etmek… Söz konusu inşa eylemi gerçekleşirse, Atatürk’ün hedef olarak belirlediği çağdaş medeniyet seviyesinin üzerine çıkan/çıkacak güçlü bir Türkiye’yi kurmak mümkün olacaktır.

Aksi hâlde Türkiye, Amerikalı siyasetçi Samuel Huntington’un dediği gibi İslam ve laiklik arasında sürekli çatışan “torn country/yırtık ülke” olmaya devam edecek ve bu da Türkiye’nin uluslararası siyasette bir özne değil nesne olmaya devam etmesini sağlayacaktır.

Bir 10 Kasım bana bunları düşündürdü. Bu vesileyle 88. ölüm yıl dönümünde Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ü minnet ve saygıyla anıyorum.